چای ایرانی

مطالب آموزشی و ترویجی درباره چای در ایران و جهان

صنعت چای کنیا
نویسنده : سید محسن سنجری - ساعت ۸:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۳/٢/٢
 

صنعت چای کنیا: چالش‌ها و پیشرفت‌ها

 

مقدمه

  گیاه چای (Camellia sinensis) به خانواده تئاسه (Camelliaceae) تعلق دارد. جنس کاملیا در آسیا و در حوالی کوه‌های هیمالایا تکامل یافت. اما دو نوع کاملیا با خواص محرک به طور جداگانه مورد توجه قرار گرفتند. یکی ‍Camellia sinensis Var.sinensis که در       تپه‌های شمالی هیمالایا یافت می‌شود و دیگری C.sinensis Var.assamica که در منطقه جنوب و دشت‌های متصل به آن وجود دارد. نوع کامبوجی هم نوع سومی از این گیاه به شمار  می‌آید. نخستین بار در سال 1903 یک انگلیسی به نام جی.دبلیو کاین1 چای را از هند به کنیا آورد. در حال حاضر کنیا پیشگام صادرات چای در جهان است. کنیا در بازارهای جهان رتبه سوم    صادرکننده چای پس از هند و سری لانکا را در اختیار دارد. در سال 2001، درآمد صنعت چای 474 میلیون دلار بود که 437 میلیون آن از محل صادرات کسب شد. در سال 2002، کنیا به دومین صادر کننده چای پس از سری لانکا بدل گشت و در سال 2005 به مقام صادر کننده برتر چای جهان رسید.

قصه توفیق چای در کنیا به توسعه در سه بخش اصلی بر می‌گردد. اول از همه بایست  به   سیاست‌گذاری دولت پس از استقلال این کشور جهت نظام بخشیدن و وارد نمودن زارعان خرده‌پا به روند رو به رشد کشت چای اشاره کرد. در حال حاضر، زارعان چای زیر چتر حمایت سازمان توسعه چای کنیا (KTDA) حدود 60 درصد کل چای کشور را تامین می‌نمایند. ضمن این که بخش چند ملیتی و بزرگ مالکان نیز سهم 40 درصدی دارند. ایجاد یک بخش باغبانی قوی و کارا در باغ‌های تحت مالکیت شرکت‌های انگلیسی به اصلاحات بنیادین در نظام مدیریت مجتمع‌های باغ و کارخانه و افزایش تولید تا پنج برابر در این بخش منجر شده است. به‌نژادی ارقام پر بازده چای از سوی موسسه تحقیقات چای کنیا (TRFK) و استفاده انتخابی از علف‌کش‌ها و اصلاح روش‌های کشت و باغداری در این افزایش عملکرد، نقش به سزایی داشته‌اند.

  در سال 1965، میانگین عملکرد در بخش باغ و کارخانه 984 کیلوگرم چای خشک در هکتار بود که در سال 2002 با 2.5 درصد افزایش به 2498 کیلوگرم در هکتار رسید.

کشت چای در کنیا

  چای در کنیا عمدتا در چندین منطقه شامل kericho، bomet، nandi، kiambu، thika، maragua، muranga، sotik، kisii، nyamira، nyambene، meru، nyeri، kerinyanga، embu، kakamega، nakuru و trans-nzoia  کشت می‌شود. در این مناطق، چای از 80 درصد شرایط مطلوب جهت باردهی برخوردار است. همان طور که قبلا ذکر شد؛ تولید چای بین زارعان خرده‌پا و شرکت‌های چند ملیتی قسمت شده است. هر دو بخش از بسیاری پیشرفت‌های علمی در زمینه کشت چای سود برده‌اند. هر چند متوسط عملکرد در بخش خرده مالکی از باغداران بخش باغ و کارخانه که عملکردشان حدود 1800 کیلوگرم چای خشک در هکتار است؛ کمتر می‌باشد. علی‌رغم اختلاف در عملکرد، بخش خرده مالکان برای رسیدن به استانداردهای بالاتر کیفیت تلاش کرده و چای تولیدی آن در حراجی‌ها به قیمتی بالا و با ثبات رسیده است. صنعت چای بیشترین اشتغال را در بخش خصوصی ایجاد کرده است. بیش از 80 هزار نفر در بخش باغ و کارخانه کار می‌کنند و رزق حدود 3 میلیون نفر از درآمد این بخش تامین می‌شود.

 

 

سازمان توسعه چای کنیا (KTDA)

  در سال 1964، اداره توسعه چای کنیا (سلف سازمان توسعه چای کنیا) بر اساس قانون مجلس مکلف به ایفای مسوولیت توسعه و ترویج چای در بخش نو پا و در شرف تکوین خرده مالکی گردید. در ابتدا یک کارخانه چایسازی که به 19 هزار باغدار چای خدمات می‌رساند و فقط 4700 هکتار باغ چای در کنیا وجود داشت که در حال حاضر به همت سازمان توسعه چای کنیا به 51 کارخانه در 24 منطقه رسیده است. این کارخانه‌ها در مالکیت 380 هزار باغدار چای است که در سطحی معادل 92800 هکتار به فعالیت مشغول‌اند.

  اگرچه صنعت چای کنیا کاملا آزاد شده است اما نظارت دولت در قالب شورای چای کنیا (TBK) هنوز وجود دارد که مدیران این شورا به طور مستقیم از سوی افراد ذی‌نفع در بخش صنعت چای انتخاب می‌شوند. دولت هنوز به نظارت در حفظ راه‌های روستایی و به طور کلی ایجاد محیطی برای گسترش بازارهای بین المللی چای ادامه می‌دهد. شورای چای کنیا در قالب یک برنامه پنج ساله به ترویج مصرف چای در کنیا پرداخت. در حال حاضر سرانه مصرف چای کنیا به 0.44 کیلوگرم در سال یا حدود 5 درصد چای عرضه شده به بازار رسیده است. اختیارات این شورا شامل ثبت نام از باغداران، اجازه تاسیس کارخانه چای، پژوهش، ثبت نام از خریداران چای، دلالان، مدیران صنایع بسته بندی و بالاخره ترویج مصرف چای می‌باشد.

موسسه تحقیقات چای کنیا

  این موسسه نقش اصلی را در توسعه علمی کشت و صنعت چای کنیا ایفا می‌نماید.    این موسسه با هدف بررسی احتمال شیوع آفات و بیماری‌های جدید از باغات بازدیدهای متعددی به عمل می‌آورد. نظارت بر خدمات مشاوره‌ای و آموزشی و نحوه مصرف کود نیز از دیگر وظایف این موسسه است. این اقدام سبب ماندن وضعیت این آفات و بیماری‌ها   در سطحی کمتر از آستانه زیان بخشی و نیز فراهم شدن امکان سنجش شرایط در صورت پدید آمدن مساله‌ای به دلیل رواج فنون نوین می‌گردد و این که آیا کشاورزان به درستی از کود یا دیگر نهاده‌ها استفاده کرده‌اند یا خیر. تا سال 1994، توجه اصلی این موسسه به توسعه بهترین نوع ژرم پلاسم (سلول های زایا) با عملکرد و کیفیت بالا بود. بازنگری درونی برنامه توسعه چای پس از این زمان به تجدید نظر در خط مشی این موسسه انجامید. محدودیت‌های جدیدی در مسیر تولید هویدا شده بود. ضرورت توسعه   کلون‌هایی که نه فقط پر بازده بلکه مقاوم به خشکی، آفات و بیماری‌ها باشند؛ کاملا احساس می‌شد. همچنین موسسه به تولید ژرم پلاسم خاص برای هر منطقه خاص کشت چای همت گمارد. برای انجام این کار، موسسه از ابزارهای نوین تکثیر گیاهان مانند کشت بافت و زیست فناوری بهره گرفت. 


چالش‌ها

  چندین عامل نامطلوب در حال حاضر صنعت چای کنیا را تهدید می‌نمایند. اول روند        نزولی قیمت چای صادراتی است. این قیمت ناچیز پیامد افزایش صادرات چای در سطح  جهان است که سریع‌تر از میزان تقاضا برای مصرف چای حرکت می‌کند. در ده سال   اخیر، مازاد ثابتی از چای در بازارهای جهان باقی مانده که نتیجه خود را در کاهش   قیمت حراجی‌های چای نشان داده است. قیمت (بر حسب دلار آمریکا) پرداخت شده بابت چای کنیا، همانی است که ده سال قبل بود. این معضل را از چندین راه می‌توان رفع کرد که برخی از آنها محتاج گذشت زمان هستند و برخی را در کوتاه مدت می‌توان اجرا نمود. تنظیم عرضه چای به بازارهای جهان نیز بارها پیشنهاد شده است. این روش در دهه 1930 به طور آزمایشی انجام شد. لیکن پس از جنگ جهانی دوم، کنیا به دلیل افزایش تولید، مخالف تنظیم بازار صادرات بود. اکنون که کنیا به جایگاه مهمی در تولید چای رسیده؛ نشانه هایی وجود دارد که حاکی از تغییر نگرش به بازار صادرات است. عدم تعادل عرضه و تقاضا در حدود 1 تا 2 درصد است و امکان دارد (به فرض) که اگر چهار   تولید کننده مهم چای جهان با سهمیه‌بندی صادرات خود از راه تشکیل سازمانی مانند OPEC (به نامOTEC) و همکاری در موارد دیگر موافقت نمایند؛ تاثیر مثبتی بر قیمت‌ها گذاشته شود. با توجه به یک بازار داخلی کوچک در حد 1000 تا 2000 تن، جذب   2 درصد از صادرات چای کنیا (5000 تن) در این بازار چندان ساده نخواهد بود. اما حذف مالیات ارزش افزوده (VAT) قطعا به بالا رفتن مصرف کمک می‌نماید. همچنین کاهش    در مالیات از سوی مسوولان محلی نیز گام دیگری در کمک به باغداران چای است.

  موضوعی که بیش از همه مایه نگرانی است؛ افزایش هزینه‌های تولید است. این امر   به شدت بخش تولید را که نیروی انسانی، حدود دو سوم هزینه‌های بیرونی  کارخانه‌ها را تشکیل می‌دهد؛ تضعیف خواهد کرد. این معضل ناشی از الگوهای دستمزد تعیین شده برای بخش صنعت است. از 1990، میزان دستمزد پایه 10 برابر شده است. در واقع از سال 1998، این رقم بیش از 50 درصد بالا رفته است. نشانه‌های بروز مشکل کاملا مشهود است. تولید کنندگان کوچک برای گریز از اجرای حکم قانونی دستمزدهای    جدید از ادامه فعالیت صرف نظر می‌کنند. هزینه های کارگری در ایالت کریچو دو برابر اوگاندا می‌باشد. دستمزد روزانه کار در بخش خرده مالکی در مناطق روستایی نصف مجتمع‌های باغ و کارخانه است. در حال حاضر، برخی مناطق چایخیز به طور جدی  آسیب دیده‌اند. به عبارت دیگر، کاهش عملکرد و استخدام در این مناطق مشهود      است. راهکار حفظ دستمزدها در سطح فعلی تا زمانی که وضعیت بازار بهبود یابد؛ پیشنهاد شده است.

اگرچه مناطق چایخیز بارندگی مناسبی دارند؛ دوره‌های خشکی بر روند تولید تاثیر گذاشته و منجر به نوسان عملکرد گشته است. نوسان عملکرد بین 285 تا 300 میلیون کیلوگرم متغیر است که در کاهش درآمدهای ارزی موثر خواهد بود. موجود بودن کلون‌های مقاوم به خشکی تنها راه حل غلبه بر این مساله است.

  نبود تسهیلات اعتباری از موضوعات مورد توجه خرده مالکان است. زیر ساخت ضعیف، سیستم نامطمئن برق، هزینه‌های بالای سوخت و مواد مورد استفاده جهت بسته بندی به افزایش هزینه‌های تولید انجامیده است. کارخانه‌هایی بیشتر ضرر کرده‌اند که با منع استفاده از چوب‌های جنگلی جهت تامین سوخت مواجه شدند. از سه سال قبل به این طرف، کارخانه‌ها مجبور شده‌اند تا سوخت مورد نیاز خود را از مزارعی تهیه کنند که درختان آنها اندک و لاجرم قیمت خرید آن بسیار زیاد است. تبلیغ منفی راجع به چای از سوی برخی کشیشان نیز یکی از چالش‌های صنعت چای محسوب می‌شود. هنوز بسیاری از سودمندی مصرف چای آگاهی ندارند. تحقیقی که به همت دکتر ویلزبورگر2، مدیر بنیاد سلامت آمریکا، انجام گرفته حکایت از فایده مندی مصرف چای دارد. از بین آنها به این مورد باید اشاره نمود که عصاره چای سبب پیشگیری از سرطان می‌گردد و مانع از رشد سلول‌های سرطانی در سینه و پروستات می‌شود. ترکیبات موجود در چای مانند فلاونوئیدها، فلوراید و استروژن‌های گیاهی به ساخت استخوان و جلوگیری از پوکی آن کمک می‌نمایند. به نظر می‌رسد فلاونوئیدها و دیگر اجزای چای در جلوگیری از چسبیدن باکتری‌های مضر به دندان‌ها موثر باشند. نوشیدن چای در بلند مدت ممکن است باکتری‌های مضر را از دستگاه گوارش بیرون براند. چای در بین نوشیدنی‌های محبوب جهانی کمترین میزان کافئین را دارا می‌باشد(جدول1).

جدول1- مقدار کافئین در یک فنجان(148 میلی لیتر) از نوشیدنی‌های مختلف(برحسب میلی‌گرم)

چای

قهوه

کوکا

نوشابه های غیر الکلی

27-60

59-115

4-42

0-29

  شرکت‌های دلالی چای در کاهش درآمد کشاورزان نقش دارند. در کنیا 11 شرکت          دلالی چای وجود دارد. اگر این شرکت‌ها جمع و جور شوند و یک شرکت با مالکیت    کشاورزان تشکیل شود؛ می‌توان به کسب درآمد بیشتر ایشان امیدوار بود. بیشتر باغداران از این تعجب می‌کنند که جرا دلالان اجازه دارند بیشتر از کشاورزان درآمد    کسب کنند و تنها محصول نهایی را معامله نمایند.

  نوشیدنی‌های رقیب نیز معضل مهمی به شمار می‌آیند. کاهش اخیر مالیات بر    نوشابه‌های غیر الکلی و گازدار و آب معدنی سبب شده که آنها بر چای ترجیح پیدا کنند. افزایش مصرف چای و از این رو تقاضای آن باید از خود کشور شروع شود. کاهش مشابهی در مالیات چای تولیدی باعث می‌شود تا مردم استطاعت خرید آن را پیدا کنند. اگر مصرف داخلی دو برابر شود که به معنای کاهش 5 درصدی چای مازاد از بازار جهان است؛ قیمت چای قطعا افزایش خواهد یافت.

شرایط جدیدی که باید مورد توجه صاحبان صنعت چای کنیا قرار گیرد؛ کاهش عواید   حاصل از چای تا حد 40 درصد در آینده است. این شرایط شامل پذیرش مقررات زیست محیطی و کاهش نیروی انسانی است. خریداران درصدد هستند تا با فشار به تولید کنندگان آنها را به پذیرش این تقاضا وادار سازند. آنها از طریق سازمان مشارکتی چای یک نیروی فشار ایجاد کرده‌اند که نمایانگر منافع بازارهای پر سود اروپای مرکزی است.  اگر اوضاع به همن منوال پیش رود؛ آینده این صنعت در کنیا بسیار مبهم و نا مساعد خواهد بود. چون بازار اروپا تاکنون 13 مالیات گوناگون بر گل‌های بریده کنیا وضع کرده است. این مالیات‌ها شامل مالیات استاندارد، مالیات مسوولان محلی و غیره می‌گردد. تنها راه خروج از این وضع، موفقیت کنیا در معرفی خود به عنوان یک کشور کمتر توسعه یافته است. این کار سبب می‌شود که صادرات کنیا مانند چای و گل بریده به بازارهای سودآور اتحادیه اروپا وارد شود؛ بدون این که با مقررات سخت فعلی مواجه شود.

 

پیشرفت‌ها

انجمن صنایع بسته بندی چای کنیا (KeTePa)3 موافقت نامه‌ای با شرکت چای Tabai   در آمریکا امضا کرد تا به بازار چای این کشور راه یابد. این موافقت نامه سبب می‌شود    تا کنیا 10 درصد از بازار چای آمریکا را در اختیار بگیرد. سازمان توسعه چای کنیا (KTDA) به یک توافق با شرکت چای Safari در کانادا جهت ورود به بازار این کشور دست یافته است. دولت کنیا تصمیم گرفته است تا تمام کارخانه‌های چای را در زمره مناطق صنایع صادراتی وارد سازد. این اقدام به  کارخانه‌ها امکان می‌دهد تا از نیروی  برق مطمئن و تعرفه‌های پایین‌تر بهره مند شوند. البته چنین برنامه‌هایی راهی طولانی به سوی کاهش هزینه‌های تولید به شمار می‌آید. دولت کنیا قصد دارد به یک توافق تجارت آزاد با پاکستان دست پیدا کند. این اقدام سبب حفظ بازار چای کنیا در پاکستان خواهد شد. کنیا بیم دارد با توجه به صلح بین هند و پاکستان، این کشور واردات چای از همسایه خود را به واردات از کنیا ترجیح دهد. تلاش بسیاری از صاحبان صنایع برای  ایجاد تنوع در تولید انواع محصولات چای سبب ارتقای این حرفه خواهد شد و به این صنعت چهره‌ای جدید خواهد بخشید. مثلا چای سبز که بسیار در چین مصرف می‌شود    و باید فراوری آن را تشویق نمود. سایر محصولات حاصل از عصاره چای مانند مواد نگه‌دارنده، عطرهای گیاهی جهت صنایع آرایشی و دیگر موارد نیز بایستی مورد توجه تولید کنندگان قرار بگیرد. این اقدام به کاهش مصرف چای خوراکی در بازار و افزایش قیمت آن خواهد انجامید. آخر از همه باید به ارتقای روش های فراوری چای اشاره نمود. چون چایی که خوب فراوری شده باشد پنج برابر میزان کنونی نصیب صاحبان صنایع و کشاورزان خواهد نمود.

 

 

توضیحات:

1-G.W Caine

2- Weilsburger

3- Kenya Tea Packers Association

منبع:Gesimba,R.m., 2005.The Tea Industry inKenya; The Challenges and Positive Developments, Journal of Applied Science 5(2):334-336

ذکر این نکته لازم است این مقاله از نظر اعداد و ارقام مربوط به همان سال های مورد اشاره است. البته کنیا هم چنان رتبه اول یا دوم صادرات چای را در جهان دارد. دیگر این که در این مقاله به ایجاد مجمعی برای چای اشاره شده که این مجمع در حال حاضر شکل گرفته است و کشور ما نیز درصدد عضویت در آن است. من در آینده در این باب و اساسنامه آن سخن خواهم گفت.