چای ایرانی

مطالب آموزشی و ترویجی درباره چای در ایران و جهان

تاریخچه ورود چای به ایران (قسمت دوم)
نویسنده : سید محسن سنجری - ساعت ۱٠:٤٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۳/۱/٢٩
 

با مرگ حاج محمد حسین اصفهانی تلاش برای کشت و پرورش چای باز ایستاد. در سال 1276 شمسی در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار (1274 تا 1285 شمسی) محمد  میرزا پسر اسداله میرزا نایب الایاله پسر علی شاه فرزند فتحعلی شاه قاجار با عنوان ژنرال کنسول (سرکنسول) ایران راهی هند شد. البته زندگی نامه وی را به موقع باز خواهیم گفت. وی تا زمان بر تخت نشستن مظفرالدین شاه در پاریس بود و در سال 1274 شمسی به ایران بازگشت. وی پس از بازگشت به تهران مامور سامان دادن به شهرداری تهران شد و نخستین شهردار تهران گشت که بیش از دو ماه نپایید.

به هنگام حرکت او به سوی هند مظفرالدین شاه او را خواسته چنین گفت:«سال ها است که ما طالب احداث زراعت چای در ممالک ایران هستیم و مکرر تخم چای از چین و هند خواسته ایم؛ آورده اند و در تربیت آن سعی بلیغ نموده اند با این حال سبز نشد. ولی چون از خیال انجام آن منصرف نشده ایم مخصوصا به شما می سپاریم که در مدت ماموریت در هند سعی لازمه را در تحصیل عمل آوردن چای بنمایید و قدری تخم خوب و قانون عمل آوردن آن را برای ما بفرستید.»

محمد میرزا پس از رسیدن به هند، سیلان، پوتیکمن (ناحیه ای در میانه هند)، کوهپایه های هیمالایا، دارجیلینگ، آسام و کانگرا محل اخیر را برای بررسی بیشتر برگزید. محمد میرزا سه سال در کانگرا ودیگر کشتگاه های هند به آموختن شیوه چایکاری پرداخت و توانست دیپلمی در این زمینه دریافت نماید.

با توجه به این که تلاش برای کشت چای در قبل با موفقیت همراه نشده بود؛ محمد میرزا در کنار چند صندوق تخم چای که به همراه داشت؛ چهار هزار اصله از گیاهان بومی هند مانند قهوه، دارچین، فلفل، میخک، هل، انبه، گنه گنه، کافور، زردچوبه، زنجبیل و... را که سه هزار اصله از آنها را بوته های چای تشکیل می داد در گلدان های سفالین جای داده با هزاران رنج از کوهپایه های شمالی هند به بندر بمبئی و از انجا به بندر بوشهر و سپس تهران رساند. تاریخ ورود او به ایران روز 10 آبان سال 1279 شمسی برابر با 2 نوامبر 1900 میلادی بود.

وی پس از رسیدن به تهران دستور ادامه کار را از شاه دریافت داشت و به لقب کاشف السلطنه مفتخر گشت. در فرمان شاه آمده است:«چون جناب جلالت مآب کاشف السلطنه در تحصیل و تکمیل عمل زراعت چای مدتها زحمت کشیده و به خوبی در این عمل مهارت حاصل کرده است لهذا به حکم استحقاق و به صدور این ملفوفه فرمان مطاع مبارک همایونی و تصویب جناب افخم اتابک اعظم امتیاز عمل کشت و زراعت چای در ممالک محروسه ایران را کلا به عهده با کفایت و لیاقت معزی الیه محول و اداره این امر را به او واگذار فرموده مقرر می فرماییم که غیرتمندانه با کمال مجاهدت و مراقبت در رواج زراعت چای اهتمام نموده نتیجه افکار و زحمات خود را صرف ترقی این عمل نموده خاطر ما رار خرسند دارد. جمادی الثانی 1317 هجری قمری»

خود وی گفته است:«چون به ملاحظاتی چند مملکت گیلان را مستعدتر و مردمانش را قابل تر از سایر نقاط شناخته بودم و برای اول امتحان، این نقطه را منتخب کرده آنچه تخم و نهال از هر قبیل موجود داشتم برداشته عازم و روانه گیلان شدم.»

در آن زمان حکومت گیلان در دست محمد ولی خان تنکابنی بود. محمد میرزا در رشت با وی دیدار نمود. محمد ولی خان اجازه داد که هر پاره از گیلان را که می خواهد برگزیند و کشتگاه چای سازد. تلاش محمد میرزا برای یافتن زمینی مناسب راه به جایی نبرد چه این که هر جایی که او بر می گزید به آسانی در اختیارش قرار نمی گرفت. پس افتادن آغاز کار سبب از بین رفتن شمار فراوانی از بذرها و نهال های چای و دیگر گیاهان شد و از این رو محمد ولی خان طی حکمی تمامی مالکان گیلان را واداشت تا هر زمینی که وی برگزیند در اختیار او نهند. در پی این دستور دو پاره زمین در لاهیجان و تنکابن را برگزید و آغاز به کار کرد.

در لاهیجان دامنه کوه در چاهانه سر برای کشت چای انتخاب شد و پس از مدتی گیاه به بار نشست و برگ تازه و جوان بر آن روئید. البته با تلاش وی مبارزه فراوانی شد از هجوم شبانه و بر کندن نهال ها گرفته تا تیراندازی به سوی وی؛ اما محمد میرزا مصمم به کار خود ادامه داد.

او در چند سال نخست کار خود چندین هکتار زمین را زیر کشت بوته های چای برد ولی همه کشتگاه های وی محدود به زمین های تحت اختیار او بودند. کشاورزان گیلانی در آن زمان با کشت برنج طی چهار ماه درامد خوبی داشتند و نمی پذیرفتند زمین های خود را خشک و به کشتگاه های چای تبدیل کنند. از طرفی تجربه ای در زراعت این محصول نداشتند که مطمئن باشند پس از پنج سال تلاش که کرده اند به بار می نشیند. اما باردهی اراضی محمد میرزا دیگر کشاورزان را به پیوستن به او و پیگیری تلاش برای کشت چای دلگرم نمود. 

محمد میرزا برای دلگرم ساختن بیشتر کشاورزان طرحی به مجلس ارائه داد که بر پایه آن کشتکاران چای تا سی سال از پرداخت عوارض و مالیت معاف باشند. مجلس هم پذیرفت و بدین ترتیب گروه بیشتری به کشت و پرورش چای روی آوردند. کاشف تا سال 1292 شمسی در گیلان ماند و سپس راهی اروپا شد و پس از یک سال به ایران بازگشت. چون در آن سالها به دلیل جنگ جهانی اول و خیزش جنگل محیط گیلان ناامن بود ناچار راهی تهران شد.

با آغاز دوره سلطنت پهلوی به سرپرستی بخش چایکاری در اداره فلاحت (وابسته به وزارت فلاحت، تجارت و فوائد عامه) منصوب گشت. وی برای کار به گیلان رفت و در سال 1307 شمسی مقدمات ایجاد نخستین کارخانه چای خشک کنی را در محل باغ کشاورزی امروز در لاهیجان فراهم ساخت. در همین سال وی مامور خرید بذر چای از خارج از کشور گردید.

وی در چین توانست چند کارشناس چینی را به خدمت بگیرد تا از دانش آنان برای پیشبرد کار سود ببرد.. سرانجام در  اسفند 1307 شمسی به هنگام بازگشت به تهران در میان راه بوشهر به شیراز اتومبیل حامل وی به دره پرت شد و او درگذشت. طبق وصیت او در همان جایی که کار کشت چای را آغاز کرده بود به خاکش سپردند.

طبق اسناد موجود میزان سطح زیر کشت اراضی چای در سال 1319 بالغ بر 600 هکتار می شد.

تصویر زیر باغی در منطقه کانگرا را نشان می دهد

 

چایکاری در دارجیلینگ (هند)-1900 میلادی

 

 

برداشت چای در هند در سال های آغازین چایکاری

 

 

چای چینان هندی در ناحیه دوارس (1880 میلادی)

 

 

راه آهن کانگرا

 

آرامگاه کاشف السلطنه و موزه چای در لاهیجان

 

مجسمه کاشف السلطنه در میدان مقابل موزه چای در لاهیجان