چای ایرانی

مطالب آموزشی و ترویجی درباره چای در ایران و جهان

تاریخچه ورود چای به ایران
نویسنده : سید محسن سنجری - ساعت ۱۱:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۳/۱/٢٧
 

چای نامی پارسی نیست و از چین به ایران آورده شده است و امروز این لفظ در تداول عامه به کار می رود. این گیاه در چین دو نام دارد؛ یکی «ت» که به گویش مردم ناحیه آموی«تای» گفته می شود و دیگر «چا» که در گویش مردم منطقه کانتون «چاه» بیان می شود.

مردم ایران از سده هایی بس دور قهوه و شراب می نوشیدند. با آمدن دین اسلام به ایران و گرایش مردم به آن و تحریم شراب در این آیین آسمانی رفته رفته قهوه که با چیرگی عرب ها آسان تر به ایران می رسید؛ نوشیدنی متداول میان مردم شد.

با آغاز دوران چیرگی ترک های عثمانی بر سرزمین های باختری آسیا و درگیری میان آنها و دربار ایران، کمبود قهوه در بازار ایران به چشم خورد و در همان زمان پیوندهای دوستانه میان ایران و هند پای گرفت. و بازرگانان این دو سرزمین به خرید و فروش از بازارهای یکدیگر پرداخته و بازار ایران برای نخستین بار بسیاری از کالاهای نادیده تا آن زمان را به خریداران ارزانی داشت.

با افزایش میزان نوشیدن چای در ایران، بازرگانان ایرانی به آوردن بیش از پیش چای دلگرم شدند و  بر آن پایه بازارهای چین و هند مورد توجه قرار گرفت. چای چین از راه ترکستان و چای هند از راه بلوچستان و بندرهای جنوبی ایران وارد و در برابر پول فراوانی از ایران راهی آن سرزمین ها می گشت.

در دوران ناصرالدین شاه (1225 تا 1274 خورشیدی) با گشایش بازارهای ایران به روی کالاهای خارجی بر میزان واردات چای نیز افزوده شد.

در سال 1263 خورشیدی بازرگانی به نام حاج محمد حسین اصفهانی که سال ها در کار وارد کردن و پخش چای در ایران بود؛ راهی هند شد (برخی بدون ذکر منبع نوشته اند چین) تا شاید با آموختن شیوه کشت چای و دست یازیدن به این کار در ایران بتواند سود بیشتری به دست اورد. وی پس از سه سال بررسی و کاوش در هند به ایران بازگشته؛ تمامی سرمایه خود را بر سر این کار نهاد و توانست با تلاش فراوان، کشتگاه کوچکی را در زمین های پیرامون لاهیجان آماده بهره برداری نماید.

حاج محمد حسین پاره ای از فراورده خود را به دربار فرستاد و از صدر اعظم خواست تا برای پیگیری این تلاش او را یاری نماید. در آن هنگام ناصرالدین شاه در اروپا به سر می برد و دربار توجهی به درخواست حاج محمد حسین ننمود. پس از بازگشت شاه از فرنگ، حاج محمد حسین نامه ای به شاه نوشته، درخواست خود را تکرار نمود و شاه رئیس التجار را مامور بررسی درخواست او کرد. در پی صدور دستور شاه نشست هایی بر پا گشت و پس از دو ماه کنکاش و بررسی نمونه های چای به دست آمده از کشتگاه های نمونه حاج محمد حسین، دولت بر آن شد تا با انباشتن سرمایه های بازرگانان علاقه مند بر روی هم شرکتی بر پا کرده با یاری حاج محمد حسین کشت و پرورش چای را گسترش دهد. برایند آن نشست ها پس از چندی فراموش گشت و حاج محمد حسین سرمایه از دست داده و ناامید هفت سال خانه نشین شد.

با آغاز دوران فرانروایی محمد ولی خان تنکابنی در گیلان و کوشش وی در راه آبادانی این دیار، حاج محمد حسین به گیلان فراخوانده شد و بر آنش داشتند تا با یاری فرزند محمد ولی خان کشت چای را در تنکابن آغاز نماید.

حاج محمد حسین اصفهانی پس از چند سال تلاش توانست کشتگاه مناسبی پدید آورده و بهترین گونه چای را در آن پرورش دهد ولی پس از آن همه تلاش، درست به هنگامی که می خواست ثمره تلاش خود را بچشد بر اثر درگیری با پسر محمد ولی خان از طرف نوکران او زخمی شد و پس از چند روز درگذشت. (ادامه دارد) (این مطلب خلاصه ای است از مقاله تاریخچه ورود چای به ایران نوشته دکتر افشین پرتو مندرج در نشریه گیله وا شماره 52 سال1378)